نگرشی بر عرفات

محمد امین پورامینی

میقات حج

سال چهارم شماره دوازدهم تابستان ۱۳۷۴

موقعیت جغرافیایی و حدود عرفات

عرفات سرزمین پهناور و همواری است که هشت کیلومتر مربع (۲km۸) مساحت دارد،(۱) و امروزه در فاصله تقریبی بیست و یک کیلومتری (km۲۱) شرق (جنوب شرقی) مکه قرار گرفته است.(۲) برخی فاصله را حدود دوازده میل نوشته اند.(۳) ازرقی و بعضی دیگر طول و عرض آن را دو میل در دو میل ذکر کرده اند،(۴) این مکان دورترین موقف از مواقف و مشاعر حج است، که در عین حال وسیع ترین آنها نیز محسوب می گردد،(۵) و تنها موقفی است که خارج از محدوده حرم قرار گرفته است،(۶) سه طرف آن سلسله کوهی قرار گرفته که از آن بعنوان جبل عرفات یاد می شود،(۷) این سلسله، قوسی را بوجود آورده اند که وتر آن را وادی عرنه تشکیل داده است.(۸)

کیفیت قرارگیری این سلسله کوه: در شمال شرقی عرفات، کوهی بلند و قهوه ای رنگ قرار گرفته که به جبل سعد معروف است و بر محل وقوف اشراف دارد.(۹) در سمت طلوع خورشید کوه بلند دیگری است که از آن به جبل ملحه یاد می شود که این از جهت بلندی و ارتفاع، کوتاه تر از کوه سعد است و رنگش متمایل به سرخ و سفید با رگه های سیاه است. کوه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ اشهر المساجد فی الاسلام، ج۱، ص۱۳۱

۲ ـ معجم معالم الحجار، ج۶، ص۷۵

۳ ـ المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، ص۴۷۱; لغت نامه دهخدا، ج۱۰، ص۱۳۹۵۰ (به نقل از مقدمه لغت میر سیّد شریف جرجانی).

۴ ـ اخبار مکه، ج۲، ص۱۹۴; مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۴، و ج۱، ص۳۳۵

۵ ـ اشهر المساجد فی الاسلام، ج۱، ص۱۳۱; معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۵

۶ ـ وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۱۲، ح۹; بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۳۳; شفاءالغرام، ج۱، ص۴۸۲; معالم مکه التاریخیه و الاثریه، ص۱۸۳

۷ ـ مرآة الحرمین، ج۱، ص۳۳۵

۸ ـ همان; معالم مکه التاریخیه و الاثریه، ص۱۸۲; اشهر المساجد فی الاسلام، ج۱، ص۱۳۱

۹ ـ معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۵; معالم مکه التاریخیه و الاثریه، ص۱۸۲

۱۶۵

ملحه از ناحیه شرق تا جنوب عرفات، که راه طائف در آن قرار گرفته، امتداد دارد.(۱) در قسمت جنوب، سلسله کوه های سیاهی است که بارزترین آنها ام الرضوم است.(۲) و در ناحیه مغرب و شمال غربی آن وادی عرنه قرار دارد که خارج از محدوده وقوف است.(۳)

عرفات که خود بین مکه و طائف قرار گرفته،(۴) از جنوب به وادی نعمان متصل است که تا وادی عرنه در جنوب غربی، امتداد دارد.(۵)

در وادی نعمان مزرعه های خوبی بوده و شاعران به مدیحه سرایی آن پرداخته اند.(۶) از سعید بن جبیر به نقل از ابن عباس نقل شده است که در این مکان عهد و میثاق از فرزندان آدم گرفته شد.(۷)

در رابطه با حدود و مرز عرفات از ابوبصیر و معاویة بن عمار از حضرت امام جعفر صادق ـ ع ـ چنین نقل شده است:

و حدّ عرفات من المأزمین الی أقصی الموقف (۸); حد عرفات از مأزمان تا آخرین جای وقوف است.

در روایتی دیگر از معاویة بن عمار به نقل از آن حضرت آمده است:

و حدّ عرفه من بطن عرنة و ثویة و نمرة الی ذی المجاز، و خلف الجبل موقف (۹); حد عرفه از بطن عرنه و ثویه و نمره تا ذوالمجاز می باشد، و پشت کوه (جبل الرحمه) موقف است.

سماعة بن مهران نیز از رئیس مذهب شیعه حضرت امام جعفر صادق ـ ع ـ روایت کرده است:

… و اتفق الأراک و نمرة و هی بطن عرنة و ثویة و ذاالمجاز، فانّه لیس من عرفة (۱۰); از وقوف در اراک و نمره، که بطن عرنه است، و ثویه و ذوالمجاز بپرهیز که آنها از عرفات شمرده نمی شوند.

از بیان اقوال و توضیحات دیگر در بیان محدوده مکان، به خاطر دوری از اطناب می گذریم و عزیزان را به مدارک بحث ارجاع می دهیم.(۱۱)

گذری در عرفات و چشم اندازی دیگر

و اینک برآنیم تا نام برخی از مکانهایی را که به هنگام حرکت از سمت مزدلفه (مشعرالحرام) به جانب عرفات به چشم می خورد، به ترتیب آنچه را که می بینیم و یا جایگاه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ همان.

۲ ـ همان.

۳ ـ جامع احادیث الشیعه، ج۱۱، ص۴۷۶، ح۳۲۱۰; معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۵; معالم مکه التاریخیه و الاثریه، ص۱۸۳

۴ ـ اشهر المساجد فی الاسلام، ج۱، ص۱۳۱

۵ ـ همان.

۶ ـ شفاء الغرام، ج۱، ص۵۷۰

۷ ـ همان.

۸ ـ جامع احادیث الشیعه، ج۱۱، ص۴۷۴، ح۳۲۰۱ و ۳۲۰۲; بحارالانوار، ج۹۹، ص۲۷۰، ح۲۰

۹ ـ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۱۱، ح۱

۱۰ ـ همان، ج۱۱، ص۵، ح۶; جامع احادیث الشیعه، ج۱۱، ص۴۷۶، ح۳۲۱۰

۱۱ ـ ازرقی، اخبار مکه، ج۲، ص۱۹۴; فاکهی، اخبار مکه، ج۵، ص۷، ح۲۷۱۹; معجم البلدان، ج۴، ص۱۰۴; کتاب المناسک لاماکن طرق الحج، ص۵۱۰; معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۳

۱۶۶

ـ جا برای دو عدد عکس ـ

۱۶۷

آن را در کتابهای تاریخی می یابیم به نحو اختصار روشن سازیم:

اخشبان:

در مرز شرقی مزدلفه دو کوه وجود دارد با نام اخشبان ، کوه شمالی را اخشب کبیر و کوه جنوبی را اخشب صغیر گویند، از میان آن دو، راهی به سمت مزدلفه می گذرد که آن را طریق المزمین و طریق الأخشبین نامند.

این راه امروزه توسعه پیدا کرده است. چندین مسیر برای سواره ها احداث گردیده و یک راه نیز برای کسانی که می خواهند این مسیر را پیاده طی کنند.(۱) این مسیر را مأزمان نیز نامند.(۲)

مأزمان:

مأزمان تثنیه مأزم است که اهل لغت به راه تنگ میان دو کوه و امثال آن می گویند،(۳) و در اینجا مقصود آن راه تنگی است که در میان دو کوه وجود دارد که اهل مکه از آن به عنوان مضیق ; یعنی تنگه یاد می کنند،(۴) تقی الدین فاسی از ابن شعبان نقل می کند که مأزمان دو کوه است در مکه که از مزدلفه بحساب نمی آید و همو به نقل از نووی در تهذیب می نویسد که آن دو کوه، بین عرفات و مزدلفه واقع است که از میان آن دو راهی می گذرد.(۵)

صاحب مرآة الحرمین فاصله بین باب بنی شیبه تا اول مأزمان را ۱۳۱۶۱ متر و فاصله میان آخر وادی محسّر تا اول مأزمان را ۲۸۱۲ متر و حدّ فاصل بین اول مأزمان تا محل علامت حرم را ـ که از آن بعنوان طول مأزمان یاد می کنند ـ ۴۳۷۲ متر نگاشته است.(۶)

فاکهی و ازرقی حد فاصل میان دو مأزم را، که از آن بعنوان مأزما عرفه یاد می کنند، ۱۱۲ ذراع و ۱۲ انگشت نوشته اند،(۷) ظاهراً مقصود آنها عرض تنگه است. در واقع این فاصله را دره ای تشکیل می دهد که نهایت آن به بطن عرنه می رسد.(۸) در گذشته حاجیان به هنگام عبور از این مسیر به سوی مشعرالحرام، گاهی در این تنگه مورد هجوم عده ای از دزدان و غارتگران قرار می گرفتند و اموالشان به غارت می رفت(۹) و گاهی خونها ریخته می شد. امروز این راه توسعه پیدا کرده است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ اودیة مکة المکرمه، ص۹۳

۲ ـ معالم مکة التاریخیه و الاثریه، ص۲۴۱

۳ ـ شفاء الغرام، ج۱، ص۴۹۸; مرآة الحرمین، ج۱، ص۳۴۰

۴ ـ غایة المرام باخبار سلطنة البلد الحرام، ج۲، ص۲۴۹; شفاءالغرام، ج۱، ص۴۹۷

۵ ـ شفاءالغرام، ج۱، ص۴۹۸ ـ ۴۹۷

۶ ـ مرآة الحرمین، ج۱، ص۳۴۲ ـ ۳۴۱

۷ ـ تاریخ مکه، ج۲، ص۱۸۷; اخبار مکه، ج۴، ص۴۲۹

۸ ـ غایة المرام باخبار سلطنة البلدالحرام، ج۲، ص۲۴۹

۹ ـ غایة المرام باخبار سلطنة البلدالحرام، ج۲، ص۲۴۹

۱۶۸

بطن عرنه

حد فاصل بین دو علامت حد حرم و بین دو علامت حد عرفه از سمت مکه را بطن عرنه می گویند.(۱) بهنگام استعمال، کلمه عرفه گاهی شامل بطن عرنه نیز می گردد، و گاهی تنها اراده موقف از آن می گردد.(۲)طول وادی عرنه را ۱۵۵۳ متر نوشته اند.(۳) گاهی از بطن عرنه اراده مسجد عرفه و همه مسیل می گردد.(۴)

علمین حرم

گویند اول کسی که علامتهای حد حرم (انصاب حرم) را نصب کرد، حضرت ابراهیم خلیل با راهنمایی جبرئیل بوده است، و پس از او اسماعیل، قصی بن کلاب، قریش، پیامبر ـ ص ـ قبل از هجرت و همچنین در عام الفتح، عمر، عثمان، معاویه، عبدالملک بن مروان و مهدی عباسی آن را تجدید بنا کرده اند و بعدها صاحب اربل در سال ۶۲۶ هـ . ق. و صاحب یمن در سال ۶۸۳ هـ . ق. دو علامتی که در سمت عرفه بود تجدید ساخت کردند.(۵)

تقی الدین فاسی اقوال مختلفی را در بیان مقدار مسافت حد حرم از سمت عرفه به این شرح ذکر کرده است:

* ۷ میل، این فاصله را ماوردی در الاحکام السلطانیه، شیخ ابو اسحاق شیرازی در مهذب و نووی در ایضاح و تهذیب الاسماء و اللغات آورده اند.

* حدود ۸ میل، این مقدار را قاضی ابوالولید الباجی ذکر کرده است.

* ۹ میل، این حد را قیروانی در کتاب نوادر و سلیمان بن خلیل نگاشته اند.

* ۱۱ میل، این مسافت را ازرقی،(۶) فاکهی و ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن خرداذبه خراسانی در کتاب المسالک و الممالک ، نوشته اند.

و در آخر، فاسی در صحت این اقوال خدشه می کند.(۷)

در علل این اختلافات عواملی چند دخالت دارد، از جمله:

۱ ـ وجود اختلاف در مقدار میل، گفته شده است که قدما هر میل را برابر با ۴۰۰۰ ذراع می دانستند،(۸) و برخی آن را ۲۰۰۰، ۳۵۰۰، ۶۰۰۰ ذراع ذکر کرده اند.(۹)

۲ ـ پستی و بلندیهای منطقه، وبطور کلی موانع طبیعی در کیفیت اندازه گیری مؤثر بوده

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ مرآة الحرمین، ج۱، ص۳۳۵

۲ ـ همان.

۳ ـ همان، ج۱، ص۳۴۱

۴ ـ اتحاف الوری باخبار ام القری (پاورقی)، ج۱، ص۴۳۵، بنقل از معجم البلدان.

۵ ـ شفاءالغرام، ج۱، ص۸۶

۶ ـ تاریخ مکه، ج۲، ص۱۳۱

۷ ـ شفاءالغرام، ج۱، ص۸۸

۸ ـ اودیة مکة المکرمه، ص۲۶، عاتق بن غیث بلادی در پاورقی می نویسد: بنابر حساب قدما هر فرسخ برابر با ۳ میل، هر میل برابر با ۴۰۰۰ ذراع، هر ذراع برابر با ۲۴ انگشت بوده است.

۹ ـ شفاءالغرام، ج۱، ص۹۴

۱۶۹

است.

۳ ـ اختلاف در مبدأ مسافت نیز دخیل است، برخی ابتدا را از باب بنی شیبه، بعضی مکانی بین باب بنی شیبه و باب المعلاة، و برخی دیگر از عتبه باب المعلاة گرفته اند.(۱)

بنابر آن که مقدار هر میل برابر با ۳۵۰۰ ذراع بوده باشد تقی الدین فاسی مقدار فاصله از دیوار باب بنی شیبه تا علمین حد حرم از سمت عرفه را ۷۱۳۷۱۱۰ ذراع ید، که حدود ۵۳۱۰ میل، و از عتبه باب المعلاة تا علمین ۷۳۳۵۰۸۳ ذراع، حدود ۱۰ میل،(۲) و در جای دیگر کتاب فاصله بین باب بنی شیبه تا علمین را ۷۶۴۰۳۸۱ ذراع، حدود ۲۱۱۱ میل، وبین باب المعلاة تا علمین را ۷۶۳۸۲۵۴ ذراع، حدود ۵۴۱۰ میل نوشته است.(۳)

علمین عرفات

ابراهیم رفعت پاشا فاصله علمین حد عرفات از سمت مکه را تا باب المعلاة ۲۱۴۷۶ متر(۴) ـ که حدود km۵/۲۱ می باشد(۵) ـ نوشته است.

کوه های منطقه

۱ ـ اخشبان: دو کوه اخشب کبیر و اخشب صغیر است،(۶) که شرح آن گذشت.

۲ ـ نمره: فاکهی می نویسد: بهنگام خروج از مأزمان عرفه به طرف موقف (یعنی حرکت بسمت عرفات) کوهی در سمت راست مشاهده می شود که انصاب و علائم حرم روی آن قرار دارد، این کوه نمره است که تا مسجد عرفه ۲۶۴۵ ذراع فاصله دارد. در زیر این کوه غاری است حدود ۵×۴ ذراع که گفته می شود محل نزول پیامبر اسلام ـ ص ـ در روز عرفه قبل از رفتن به موقف بوده است. این مکان تا امروز منزل ائمه است.(۷) آنگاه روایتی را از حضرت امام صادق ـ ع ـ و آن حضرت از پدر بزرگوارشان حضرت امام محمد باقر ـ ع ـ به نقل از جابر، مبنی بر آمدن رسول خدا ـ ص ـ در آن مکان نقل می کند.(۸)

ازرقی پس ازذکر این غار، فاصله آن را تا مسجد عرفه ۲۰۱۱ ذراع نوشته است.(۹)

عاتق بن غیث بلادی می نویسد: نمره کوهی کوچک در غرب مسجد عرفه (نمره) است(۱۰) که از ارتفاع زیادی برخوردار نیست، و از حدود شرقی حرم شمرده می شود. وادی عرنه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ همان.

۲ ـ همان.

۳ ـ همان، ج۱، ص۴۸۴

۴ ـ مرآة الحرمین، ج۱، ص۳۳۵

۵ ـ فی رحاب البیت الحرام، ص۲۹۰

۶ ـ المنتظم، ج۱، ص۱۴۸; اودیة المکة المکرمه، ص۹۳

۷ ـ اخبار مکه، ج۴، ص۳۲۸; ازرقی، تاریخ مکه، ج۲، ص۱۸۸

۸ ـ همان.

۹ ـ تاریخ مکه، ج۲، ص۱۸۹

۱۰ ـ معالم مکه التاریخیه و الاثریه، ص۳۱۰

۱۷۰

از بین نمره و عرفه می گذرد و بخاطر وجود این کوه، به منطقه و اطراف آن و حتی مسجد عرفه، نمره گفته اند.(۱)

۳ و ۴ ـ نبیعه و نبعه: دو کوه هستند که پشت جبل الرحمه واقع شده اند.(۲)

۵ ـ نابت: از ابن عباس نقل شده است که موقف پیامبر ـ ص ـ در این مکان بوده است،(۳) محمد بن عبدالله بن عبید بن عمیر به نقل از پدرش موقعیت این کوه را برابر کوه الال و در کنار کوه مسلم بین نبعه و نبیعه معرفی کرده است.(۴)

۶ ـ الال: این کوه همان جبل الرحمه است،(۵) که در برخی از روایات ما نیز به این مطلب تصریح شده است، گرچه احتمالات دیگری چون بیت الحرام و جبل المشاة نیز داده شده است.(۶)

۷ ـ مِلْحه: این کوه در شرق عرفات واقع است.(۷)

۸ ـ سعد: این کوه در شمال شرقی عرفات واقع شده است.(۸)

۹ ـ ام الرضوم: در جنوب عرفات واقع است.(۹)

۱۰ ـ جبل الرحمه: معروفترین کوه در عرفات است که از آن به جبل عرفه و جبل عرفات یاد می شود، نامهای دیگر قُرین، الال و نابت هم بر آن اطلاق شده است، قُرین که تصغیر کلمه قرن بمعنای شاخ کوچک است، به کوهی که به تنهایی در میان صحرا قرار گرفته باشد بخاطر شباهتی که با برآمدگی شاخ کوچک دارد به آن قرین گویند، الال گفته شده است چون به هنگام گرما، سراب بر روی آن نمایان است، نابت اطلاق شده است، چون مانند یک گیاهی که از زمین روییده شده، تک و تنها است.(۱۰)

صاحب مرآة الحرمین پس از اشاره به استعمال غلط جبل عرفات بر روی جبل الرحمه می نویسد: این کوه کم ارتفاع ترین کوه در منطقه است که ارتفاع آن به ۳۰ متر و طول آن حدود ۳۰۰ متر می رسد، و در وسط قله آن ساختمانی ۱۰×۱۵ متر وجود دارد که به آن مسجد ابراهیم می گویند، و در روی این کوه نشانه ای مانند علامتهای حرم بنا شده است که بخاطر راهنمایی مردم در شب به کوه، روی آن چراغ آویزان می کنند،(۱۱) اطراف این کوه هشت حوض وجود دارد که آب آن از چشمه زبیده است که از راه های زیر زمینی به آن وصل می شود،(۱۲)امروزه خبری از این حوضها نیست.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ اودیة مکة المکرمه، ص۱۱۵

۲ ـ معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۶

۳ ـ اخبار مکه، ج۵، ص۷، خبر ۲۷۱۹

۴ ـ همان، ص۸، خبر ۲۷۲۰

۵ ـ معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۶

۶ ـ اخبار مکه، ج۵، ص۸، خبر ۲۷۲۰

۷ ـ معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۵; معالم مکة التاریخیه، ص۱۸۲

۸ ـ همان.

۹ ـ همان.

۱۰ ـ معجم معالم الحجاز، ج۶، ص۷۶ ـ ۷۷; معالم مکه التاریخیه و الاثریه، ص۱۸۲

۱۱ ـ مرآة الحرمین، ج۱، ص۳۳۵

۱۲ ـ همان، ج۱، ص۴۴

۱۷۱

۱۱ ـ کرا: آب چشمه زبیده از زیر این کوه خارج می شود.(۱)

۱۲ ـ کبکبا: ابن جوزی از وجود این کوه در عرفات نام می برد.(۲)

اراک

نام موضعی در نمره است.(۳)

* پی نوشتها:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ اودیة مکة المکرمه، ص۳۵

۲ ـ المنتظم، ج۱، ص۱۴۰

۳ ـ معجم معالم الحجاز، ج۱، ص۸۱