حجت‌الاسلام فرج‌الله هدایت‌نیا عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، یادداشتی با عنوان “مزار امامان بقیع از آغاز تا کنون” که فضای پیرامونی قبور امامان بقیع علیهم‌السلام را در چهار دوره با عناوین “مقبره خانوادگی”، “زیارتگاه عمومی”، “گنبد و بارگاه امامان بقیع علیهم‌السلام” و “تخریب حرم بقیع” مورد بررسی قرار داده است، در اختیار پایگاه اطلاع رسانی حج قرار داد که متن کامل آن در ادامه آمده است.
قبور امامان بقیع علیهم‌السلام از آغاز تا قبل از تخریب آن مسقّف بوده است. محل دفن آنان خانه‌ای متعلق به عقیل بوده است که به مرور زمان این خانه به ساختمان مناسب تبدیل شد، سپس در محل همان گنبد و بارگاه بنا شد و در قرون متمادی دارای ضریح، خادم و دربان بوده است و بالاخره در هشتم شوال سال ۱۳۴۴ ه. ق. به وسیله افراطیون وهابی منهدم گردیده است. مطالعات صورت گرفته نشان می‌دهد که بقیع چهار دوره متمایز را تا به امروز پشت سر گذاشته است:
۱) مقبره خانوادگی
حرم شریف ائمه بقیع علیهم‌السلام قبل از دفن پیکر امام مجتبی علیه‌السلام در خارج بقیع و در خانه‌ای متعلق به عقیل بن ابی‌طالب قرار گرفته بود و با توسعه بقیع به آن منضمّ شده است. این مکان شریف مسقّف بوده و مردم آن را به مسجد یا حرم می‌شناختند. عبدالعزیز بن زباله مدینه‌شناس قرن دوم هجری می‌گوید:
«دفن العبّاسُ بن عبدالمطّلب عند قبر فاطمة بنت اسد بن هاشم فی أوّل مقابر بنیهاشم الّتی فی دار عقیل و یقال انّ ذلک المسجد بنی قبالة قبره …». عباس بن عبدالمطلب در اوّل مقابر بنی هاشم و در کنار قبر فاطمه بنت اسد – که در خانه عقیل قرار گرفته – دفن شده است و می‌گویند این مسجد «حرم» در مقابل قبر عقیل بنا شده است.
متن فوق می‌فهماند که مزار فاطمه بنت اسد در زمان دفن عباس مسقف بوده و در زمان مؤلف آن را مسجد می‌گفتند.
۲) زیارتگاه عمومی
بر اساس قرائن و شواهد تاریخی، تبدیل مقبره خانوادگی به زیارتگاه عمومی در دوران خلافت ابوالعباس سفاح (۱۳۶- ۱۳۲) و حداکثر در سال‌های اول خلافت ابو جعفر منصور (۱۳۹- ۱۳۷) به وقوع پیوسته است. این واقعه ممکن است با انگیزه سیاسی، توسط خلفای عباسی و با هدف معرفی انتساب‌شان به رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) و تقویت و تحکیم زمامداری خویش صورت گرفته باشد؛ یا با انگیزه مذهبی توسط سادات بنی الحسن (ع) که با روی کار آمدن عباسیان آزادی عمل بیشتری یافته بودند.
۳) گنبد و بارگاه امامان بقیع (علیهم‌السلام)
مرحله سوم از تاریخ قبور مطهر امامان بقیع علیهم‌السلام، از قرن پنجم و با ساختن گنبد بر روی قبور آنان آغاز می‌گردد. ابن اثیر (متوفای ۶۳۰ ه. ق.) مورخ معروف در کتاب الکامل خود در بیان حوادث سال ۴۹۵ ه.ق. می‌نویسد: «در این سال منظور بن عمارة حسینی امیر مدینه از دنیا رفت و او معماری را که از اهالی قم بود و از سوی مجدالملک بلاسانی برای ساختن قبه حسن بن علی و عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه به سر می‌برد به قتل رسانید». مجدالملک در سال ۴۹۵ به قتل رسیده است و بنابراین می‌توان نتیجه گرفت: پیشینه بارگاه امامان بقیع علیهم‌السلام نیز به همین دوران باز می‌گردد.
در منابع تاریخی برای حرم بقیع اوصاف متعددی ذکر شده است که اهمّ آن به شرح زیر است:
– حرم بقیع هشت ضلعی بوده است.
– دارای دو در بوده که یکی از آنها به روی زائرین گشوده می‌شد.
– خادمانی داشته است.
– دارای ضریح، روپوش، چلچراغ، شمعدان، و فرش بوده است.
– فاقد صحن بوده است.
۴) تخریب حرم بقیع
در سال ۱۳۴۴ ه.ق. گروهی افراطی تمامی بناهای روی قبور بقیع از جمله گنبد و بارگاه امامان معصوم بقیع علیهم‌السلام را تخریب و آن را ویران ساختند. بهانه آنان برای این اقدام وقیحانه، برخی فتاوی بی اساس ابن تیمیه (متوفی ۷۲۸ ه.ق) بوده است. آنان مدعی هستند:
– سفر برای زیارت قبور پیامبران و صالحان حرام است.
– تبرک و توسّل به قبور پیامبران و صالحان حرام است.
– ساختن بنا بر قبور پیامبران و صالحان حرام است.
مطابق باور آنان، هر گونه توسل و تبرک‌جویی به ساحت انبیا و ائمه اطهار علیهم‌السلام شرک و از مصادیق بت‌پرستی است. بر همین اساس، هر کجا بنایی بر قبور انبیا و صلحا بود، تخریب کرده یا بنای تخریب آن را دارند. این نوشتار کوتاه را با سخن جهانگردی معروف به نام «مستر ریتر» در مشاهداتش از تخریب بقیع به پایان می‌بریم:
«چون وارد بقیع شدم، آنجا را همانند شهری دیدم که زلزله شدیدی در آن به وقوع پیوسته و به ویران‌های مبدّل ساخته است؛ زیرا در جای جای بقیع بجز قطعات سنگ و کلوخ بهم ریخته و خاک‌ها و زباله‌های روی هم انباشته و تیرهای چوب کهنه و شیشه‌های درهم شکسته و آجرها و سیمان‌های تکه تکه شده، چیز دیگری نمی‌توان دید. فقط در بعضی از رهگذرهای تنگ این قبرستان از میان این زباله‌ها راه باریکی برای عابرین باز نموده‌اند. و اما آنچه در کنار دیوار غربی بقیع دیدم، تلی بود از تیرهای قدیمی و تخته‌های کهنه و سنگ‌ها و قطعات آهن روی هم انباشته که اینها بخشی از زباله‌ها و بقایای مصالح ساختمان‌های ویران شده‌ای بود که در کنار هم انباشته بود ولی این ویرانی‌ها و خرابی‌ها نه در اثر وقوع زلزله و یا حادثه طبیعی، بلکه با عزم و اراده انسان‌ها به وجود آمده است و همه آن گنبد و بارگاه‌های زیبا و سفید رنگ که نشانگر قبور فرزندان و یاران پیامبر اسلام بود، با خاک یکسان گردیده است».